Dan grada Subotice: Elibertacija i oslobođenje

Subotica 1. septembar obeležava kao Dan grada, u znak sećanja na svečano uvođenje privilegije iz 1779. godine, kojom je dobila status slobodnog kraljevskog grada. Nekadašnje središnje mesto u javnom kalendaru pripadalo je 10. oktobru, danu oslobođenja od fašističke okupacije 1944. godine. Promena težišta sa oktobra na septembar može se posmatrati kao sažeta istorija ideološkog preobražaja društva: od socijalističkog narativa o revoluciji, borbi i žrtvi, ka građanskom narativu o pravnom statusu, samoupravi i srednjoevropskom nasleđu.

Naizgled, reč je samo o izboru između dva datuma. U stvari, pred nama su dva različita odgovora na mnogo dublje pitanje: odakle potiče sloboda jednog grada?

Deseti oktobar 1944. pripada istoriji rata. Toga dana Suboticu su, u sadejstvu, oslobodile jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i Crvene armije. U završnim borbama kod železničke stanice smrtno je ranjen komandant Subotičkog partizanskog odreda Jovan Mikić Spartak. Imao je trideset godina. Bio je pravnik, atletičar, učesnik Olimpijskih igara u Berlinu 1936. godine, jugoslovenski rekorder, novinar i pesnik. Njegova biografija gotovo simbolično sjedinjuje nekoliko mogućih života koje je rat prekinuo: građanski, intelektualni, sportski i revolucionarni.

Zbog toga 10. oktobar nije predstavljao samo vojnu smenu vlasti. U socijalističkoj kulturi sećanja bio je oblikovan kao moralni datum, tačnije trenutak u kojem je sloboda plaćena ličnom žrtvom. Taj narativ nesumnjivo je imao svoju ideološku funkciju. Socijalistička Jugoslavija gradila je predstavu o sopstvenom nastanku kao o revolucionarnom prekidu sa starim svetom. Istorija je često predstavljana tako kao da sve što je prethodilo 1941. pripada nepravednom poretku koji je morao biti prevaziđen, dok je oslobođenje označavalo početak istinski savremenog društva.

Ideološka upotreba jednog događaja ne poništava sam događaj. Činjenica da je antifašistička pobeda kasnije poslužila za legitimaciju jednopartijskog sistema ne znači da oslobođenje od okupacije prestaje da bude oslobođenje. Politički poredak uspostavljen posle rata može se kritikovati zbog revolucionarnog nasilja, političke represije, oduzimanja imovine i ograničavanja građanskih sloboda, a da se pri tome ne umanji značenje borbe protiv fašizma. Te dve istorijske činjenice nisu isto i ne bi ih trebalo spojiti tako da jedna drugu ponište.

Prvi septembar 1779. pripada sasvim drugačijoj vrsti istorije. Nema bitke, niti poginulog junaka. Postoji povelja Marije Terezije, pravni postupak, finansijska obaveza i svečano uvođenje nove privilegije. Subotica je dobila status slobodnog kraljevskog grada i ime Maria Theresiopolis, veću samostalnost u upravljanju i povoljnije uslove za privredni i urbani razvoj. Za tu privilegiju Subotičani su dali 5.000 zlatnika i platili otkupninu od 266.666 forinti. Prema zvaničnom istorijatu grada od tog vremena počinje planski i ubrzaniji razvoj Subotice.

Sloboda je, dakle, u oktobarskom narativu osvojena oružjem i krvlju, a u septembarskom poveljom i novcem. Ipak, bilo bi pojednostavljeno septembarsku elibertaciju predstavljati kao rođenje demokratije u savremenom smislu. Slobodni kraljevski grad nije bio demokratska zajednica ravnopravnih građana kakvu danas podrazumevamo. Reč je o privilegovanom pravnom položaju unutar staleške Habzburške monarhije. Sloboda grada nije istovremeno značila jednaku političku slobodu svih njegovih stanovnika. Kao što se 1944. godina ne može svesti samo na dolazak komunističke vlasti, tako se ni 1779. ne može bez ostatka proglasiti početkom modernog građanskog društva. Oba datuma naknadno su dobila šire značenje od onoga koje su neposredno imala.

Deseti oktobar se i dalje obeležava kao Dan oslobođenja Subotice; polažu se venci i odaje počast žrtvama fašizma. Grad ga, dakle, nije potpuno izbrisao. Ali datumi u javnom kalendaru nisu ravnopravni. Dan grada zauzima središnje mesto: njemu pripadaju svečana sednica, gradska priznanja, koncerti, zastave i javna vidljivost. Drugi datumi vremenom se povlače u područje komemoracije, protokola i sećanja sve manjeg broja neposredno zainteresovanih.

Tako se ne menja nužno sadržaj istorijskih udžbenika, ali se menja hijerarhija sećanja. Jedna prošlost postaje reprezentativna, druga ceremonijalna. Zato opravdanu kritiku promene ne treba zasnivati na tvrdnji da je 1. septembar nevažan ili lažan praznik, jer je elibertacija zaista bila prelomni trenutak u razvoju Subotice. Problem nastaje onda kada se njenim uzdizanjem potiskuje antifašističko nasleđe ili kada se 1944. godina svodi isključivo na početak komunističke vlasti. Time se borci protiv okupacije naknadno poistovećuju sa svim postupcima sistema koji je posle njihove pobede uspostavljen.

Istorija ne nudi moralno potpuno čiste datume. Takvima ih čini tek naknadno oblikovan mit. Subotica ne mora da bira između Marije Terezije i Jovana Mikića Spartaka. Njena istorija dovoljno je složena da u sebi zadrži oba datuma, ali ne tako što će ih nasilno izjednačiti ili lišiti njihovih protivrečnosti.

Borivoj Vujić